Toksyczny sekret japońskich płyt winylowych. Historia JVC Super Vinyl

Czarna płyta winylowa to obraz, który zna każdy z nas. Gdy jednak przyjrzymy się z bliska niektórym japońskim tłoczeniom z przełomu lat 70. i 80., pod źródłem mocnego światła odkryjemy coś zaskakującego – że wcale nie są całkowicie czarne. Przez tworzywo przebija delikatne, miedzianobrązowe światło. Ten półprześwitujący materiał to JVC Super Vinyl.

JVC Super Vinyl pod światłem

Receptura opracowana przez japońskich inżynierów do dziś fascynuje zarówno specjalistów zajmujących się technologią produkcji płyt, jak i melomanów z całego świata. Stanowi doskonały przykład tego, jak daleko japońscy technolodzy potrafili się posunąć w swoim rygorystycznym dążeniu do technologicznej perfekcji. W jaki sposób jedna wytwórnia niemal wyeliminowała z płyty najdrobniejsze szumy i dlaczego ta ceniona formuła ostatecznie zniknęła z rynku?

Ucieczka przed szumem

Tradycyjne winyle są czarne z bardzo konkretnego powodu. Za ich kolor odpowiada dodatek sadzy węglowej (carbon black), który wpływa również na właściwości mieszanki. Niestety, z punktu widzenia miłośników czystego brzmienia nawet tak drobny składnik może mieć znaczenie. Mianowicie kiedy patrzymy na cząstki pigmentu pod mikroskopem, widzimy coś, co przypomina bardzo drobny pył. Jeśli składniki mieszanki nie zostaną odpowiednio rozprowadzone, mogą powstawać mikroskopijne nierówności. Kiedy diamentowa igła gramofonu przesuwa się po takim materiale, wychwytuje również niedoskonałości powierzchni rowka. Jednym z możliwych efektów jest słyszalne w tle nagrań ciche syczenie, czyli znany z wielu wydań tzw. szum powierzchniowy (surface noise).

Inżynierowie z Victor Company of Japan (szerzej znanej na świecie jako JVC) postanowili ograniczyć to zakłócenie do absolutnego minimum. Zastosowali więc specjalną mieszankę winylową, rezygnując z tradycyjnego czarnego pigmentu na rzecz innego rozwiązania. Dzięki temu uzyskali wyjątkowo jednorodną, gładką masę, która pozwalała tłoczyć płyty o niezwykle niskim poziomie szumu powierzchniowego. A ponieważ materiał pozbawiony był typowej czerni, pod silnym światłem ujawniał swój charakterystyczny, miedziany półprześwit.

Skąd w ogóle pomysł na Super Vinyl?

Japończycy nie opracowali tego materiału z czysto estetycznych pobudek. Powód był w stu procentach praktyczny. W latach 70. firma rozwijała płyty kwadrofoniczne w formacie CD-4, umożliwiającym zapis i odtwarzanie czterech kanałów dźwięku. Zapis ten wymagał, by rowek przenosił również ekstremalnie wysokie częstotliwości, z dodatkowym sygnałem zakodowanym na fali nośnej o częstotliwości 30 kHz. Dzięki temu możliwe było odtworzenie informacji przeznaczonych dla tylnych głośników.

Zwykła masa winylowa nie zawsze dobrze sobie z tym radziła. Przy odtwarzaniu za pomocą niewłaściwie dobranej igły albo przy zbyt dużym nacisku delikatny zapis wysokich częstotliwości mógł ulegać szybkiemu zużyciu. Wśród miłośników kwadrofonii krążyły nawet opowieści o płytach, które już po kilkunastu odtworzeniach traciły część informacji niezbędnych do uzyskania czterokanałowego dźwięku.

Inżynierowie potrzebowali więc materiału twardszego, bardziej odpornego na zużycie i zdolnego do zachowania precyzyjnego zapisu. JVC Super Vinyl był rozwiązaniem prawie idealnym. Płyty tłoczone z tego granulatu uchodziły za niemal niezniszczalne w domowych warunkach. Przy prawidłowym odtwarzaniu miały wytrzymywać nawet setki odsłuchów bez odczuwalnego pogorszenia jakości brzmienia. Było jednak pewne „ale”, o którym za chwilę.

Amerykańska odpowiedź, czyli złote lata wytwórni MoFi

Wieść o niezwykłej japońskiej mieszance dotarła do Stanów Zjednoczonych. Tamtejsza wytwórnia Mobile Fidelity Sound Lab (MoFi), amerykański pionier na rynku audiofilskich remasterów, pilnie poszukiwała tłoczni idealnej dla swoich wyrafinowanych projektów. Ponieważ zależało jej na wyjątkowo wysokiej jakości materiału i samego tłoczenia, nawiązała współpracę z JVC. Przygotowane w Ameryce lakierowe matryce zaczęły więc podróżować samolotami prosto do Japonii.

Tłoczenie najbardziej dopracowanych wydań MoFi na JVC Super Vinylu spełniało oczekiwania nawet skrajnie wymagających audiofilów. Odbiorcy szybko zorientowali się, że ten właśnie japoński winyl daje tło tak ciche, że muzyka wybrzmiewa na nim jakby z absolutnej pustki. Wiele pierwszych wydań z legendarnej serii Original Master Recording powstawało właśnie w japońskiej tłoczni JVC. Zastosowana mieszanka stała się jednym z elementów ich znakomitej reputacji.

Mroczna strona chemii i cichy upadek

Pod koniec lat 80. XX wieku ta wyjątkowa mieszanka zaczęła znikać z rynku. Jak to możliwe?! Odpowiedź prowadzi nas do laboratoriów chemicznych i jednej z najbardziej intrygujących legend dotyczących japońskiego przemysłu fonograficznego.

Według powtarzanej od lat opowieści składniki odpowiadające za spektakularną gładkość i trwałość granulatu JVC miały być silnie toksyczne. Wraz z rozwojem wiedzy o zagrożeniach związanych z niektórymi dodatkami do tworzyw sztucznych oraz zaostrzaniem wymogów ochrony środowiska ich dalsze stosowanie mogło stawać się coraz bardziej problematyczne.

Problem w tym, że dokładny skład oryginalnego JVC Super Vinyl pozostawał tajemnicą producenta. Nie znamy więc pełnej receptury, która pozwoliłaby jednoznacznie potwierdzić tę historię. Branżowy magazyn MINT, opisując legendarne japońskie tłoczenia, również wspomina o możliwej wysokiej toksyczności procesu produkcji, zaznaczając jednak, że jest to przypuszczenie.

Wiadomo natomiast, że w 1988 roku JVC zamknęło swoją tłocznię winylową. Był to czas, gdy płyty analogowe gwałtownie przegrywały z kompaktami, a wielkie japońskie zakłady ograniczały produkcję. Czy tajemnicza chemia również przyczyniła się do zakończenia historii Super Vinylu? Tego nie udało się jednoznacznie ustalić. Oryginalna receptura przestała jednak trafiać na rynek, a wokół niej narosła legenda, która fascynuje kolekcjonerów do dziś.

Współcześnie znów pojawiają się winyle ze znaczkiem „SuperVinyl”. Sama wytwórnia Mobile Fidelity Sound Lab wykorzystuje nowoczesną mieszankę opracowaną przez firmy NEOTECH i RTI. Jest ona również pozbawiona tradycyjnego czarnego pigmentu i zaprojektowaną z myślą o ograniczaniu szumu. To jednak nowa technologia, a nie odtworzenie tajnej receptury JVC. Oryginalny japoński granulat definitywnie przeszedł do historii.

Z Tokio do Origami Disc

Historia JVC Super Vinyl doskonale obrazuje moment w dziejach japońskiego rzemiosła, w którym w imię krystalicznie czystego dźwięku do maksimum eksploatowano możliwości ówczesnej chemii i technologii.

Kiedy podczas naszych wyjazdów po towar do Japonii napotykamy na te specyficzne wydania i pod światłem widzimy ich miedziane refleksy, wiemy dokładnie, z czym mamy do czynienia. Trzymamy w rękach nośnik, który przetrwał dekady w nienagannym stanie i którego nikt już nigdy w tej formie nie wyprodukuje.

To zresztą niejedyna historia japońskich prób udoskonalenia samego materiału. Równie ciekawy eksperyment przeprowadziła Toshiba, tworząc antyelektrostatyczne, czerwone płyty Everclean.

Niezależnie od tego, czy szukacie płyt ze względu na ich gładkie brzmienie, czy po prostu chcecie mieć na półce fascynujący kawałek japońskiej historii – sprawdzajcie regularnie nowości w sklepie Origami Disc.